Sinti & Roma: Identiteit en Veerkracht

De Sinti en Roma zijn twee distincte, maar vaak verwarde, etnische groepen met een gedeelde geschiedenis van migratie, vervolging en een rijke, mondeling overgedragen cultuur. Hun reis door Europa heeft hen gevormd, en hoewel ze vaak te maken hebben gehad met discriminatie en misverstanden, hebben ze een unieke identiteit behouden die tot uiting komt in hun tradities, muziek en vooral hun kleding. Dit artikel duikt dieper in wie de Sinti en Roma zijn, belicht de donkere bladzijde van hun geschiedenis tijdens de Tweede Wereldoorlog, en verkent de symboliek en schoonheid van hun traditionele klederdracht.

De geschiedenis van de Sinti en Roma is een verhaal van veerkracht en overleving, zelfs in het licht van onvoorstelbare wreedheden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden zij, net als de Joden, het slachtoffer van een systematische genocidecampagne door het nazi-regime en zijn collaborateurs. Deze genocide staat bekend als de Porajmos, wat 'de verslinding' betekent in het Romani, en kostte naar schatting honderdduizenden Sinti en Roma het leven.

Verzamelkampen en Deportatie: De Porajmos in Nederland

In Nederland begon de vervolging van Sinti en Roma in 1943 met een reeks maatregelen die hun leven drastisch veranderden. De commandant van de Sicherheitspolizei gaf opdracht tot het verdrijven van alle reizigers uit de omgeving van het hoofdkwartier van de Duitse troepen in Hilversum. Kort daarna confisqueerde de Höhere SS- und Polizeiführer alle paarden van 'zigeuners'. Vanaf juli 1943 werd reizen met caravans algemeen verboden.

Enkele maanden eerder, in mei 1943, kregen de Nederlandse politieagenten op bevel van de Duitse autoriteiten instructies om zevenentwintig verzamelkampen op te zetten voor in totaal 1.163 geregistreerde caravans. De grootste van deze kampen bevonden zich in Apeldoorn, Utrecht, 's-Hertogenbosch, Tilburg, Groningen, Amersfoort en Westerbork. Sommige families anticipeerden op het gevaar en trokken in appartementen of doken onder, een daad van moed die velen het leven redde.

De maatregelen die in 1943 werden afgedwongen, hielden verband met een bevel van het Reichssicherheitshauptamt van 29 januari van dat jaar, dat in Nederland op 29 maart van kracht werd: Sinti en Roma moesten worden gedeporteerd naar het concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau. Dit bevel werd in Nederland pas uitgevoerd toen de deportatie van Joden vrijwel voltooid was. Op 14 mei 1944 gaf de algemeen directeur van de politie in Nederland de relevante richtlijn door aan de Sicherheitspolizei (SiPo) en de SS-inlichtingendienst, de Sicherheitsdienst.

Op 16 mei 1944 transporteerde de politie 578 mensen naar het 'doorgangskamp voor Joden' in Westerbork. De criminele en militaire politie, evenals de gemeentelijke burgemeesters, mochten blijkbaar enige discretie uitoefenen bij het verrichten van arrestaties. Hoewel Nederlandse staatsburgers eigenlijk vrijgesteld hadden moeten zijn, werd deze regel niet strikt nageleefd. Onder Duits toezicht vond vervolgens een selectieproces plaats in Westerbork, wat resulteerde in de classificatie van 279 mensen als 'Arische asocialen' en hun vrijlating. Van de 299 'zigeuners' die achterbleven, hadden verscheidene Italiaanse, Guatemalteekse of Zwitserse paspoorten. Terwijl de Italiaanse en Guatemalteekse burgers werden vrijgelaten, slaagden Zwitserse diplomaten er slechts in de vrijlating van één familie te bewerkstelligen.

Weinig Overlevenden en Lange Stilte

Op 19 mei 1944 verliet een trein kamp Westerbork met 245 Sinti en Roma aan boord. Het was een van de laatste treinen die op 21 mei 1944 aankwam in het 'zigeunerfamiliekamp' in Auschwitz-Birkenau. Tweeënzeventig mannen en jongens werden geselecteerd als 'arbeidsgeschikt' en gedeporteerd naar concentratiekamp Buchenwald, terwijl vijfendertig vrouwen en meisjes werden gedeporteerd naar Ravensbrück. Degenen die in het kamp achterbleven, stierven of werden vermoord in een van de gaskamers in de nacht van 2 op 3 augustus 1944. Van de mensen die vanuit Auschwitz naar andere kampen werden gedeporteerd, overleefden zestien vrouwen en veertien mannen.

De deportatie en moord op de Sinti en Roma werd lange tijd genegeerd. De eerste studie hierover werd pas eind jaren zeventig gepubliceerd. In 1994 ontdekte een Nederlandse journalist dat de persoon die in een filmfragment van een deportatietrein uit Westerbork te zien was, in feite geen Joodse, maar een Sintivrouw genaamd Settela Steinbach was. Op 27 januari 2011, Internationale Holocaust Herdenkingsdag, trok Zoni Weisz, die ondergedoken had overleefd, enorme publieke aandacht toen hij als eerste Sinto een toespraak hield in de Duitse Bundestag. Er zijn gedenktekens ter nagedachtenis aan de gedeporteerde Sinti en Roma in zes Nederlandse gemeenten, een belangrijke stap in de erkenning van hun lijden en hun veerkracht.

Traditionele Romakleding: Een Manifestatie van Identiteit

Traditionele kleding is een cruciaal element van de identiteit van de Roma-gemeenschap. Levendige kleuren, haar gevlochten met gouden munten, breedgerande hoeden, grote oorbellen en salbe (kettingen), volle rokken en shirts met bloemenprints, dit zijn allemaal specifieke en gemakkelijk herkenbare elementen van de traditionele Romakleding. Deze kleding is nauw verbonden met het behoud van de identiteit en tradities van de Roma-minderheid.

Kledingvoorschriften en Symboliek voor Vrouwen

Wat betreft de karakteristieke Romakleding zijn bepaalde regels zichtbaar, vooral voor vrouwen. Een getrouwde vrouw bedekt haar hoofd traditioneel met een sjaal, vaak een Diklo genoemd bij Vlax Romani vrouwen. In de Romacultuur wordt het onderlichaam als 'onrein' beschouwd, waardoor kleding voor het bovenlichaam en het onderlichaam gescheiden wordt gewassen om vermenging te voorkomen. Hoeden gedragen door mannen en sjaals gedragen door getrouwde vrouwen worden uit de buurt gehouden van oppervlakken of andere kleding die het onderlichaam aanraken. Vroeger werd vrouwenkleding volledig gescheiden gehouden van mannenkleding.

Volgens de traditie moet een vrouw een lange rok dragen die haar benen volledig bedekt. De rok bestaat vaak uit vele lagen in een breed scala aan kleuren. Bij haar kleding voegt de Romavrouw een schort toe, een hoofddoek met bloemenprint, een shirt, rok, grote oorbellen en een ketting met gouden munten (de salbă). De bloemen die op stoffen zijn gedrukt, moeten altijd met de stelen naar beneden wijzen, anders brengt de kleding ongeluk.

De kleuren die Roma-mensen dragen, vertegenwoordigen vaak hun stemming en status. Meisjes ouder dan 15 jaar dragen donkerder rood, vrouwen ouder dan 25 dragen groen, lichtpaars of wit. Degenen ouder dan 40 dragen donkere kleuren, maar nooit zwart. In de Roma-garderobe wordt zwarte kleding om bijgelovige redenen nooit gedragen; zwart is een symbool van pijn en ongeluk en wordt alleen bij begrafenissen gedragen. In winkels die traditionele kleding verkopen, wordt zwarte kleding niet tentoongesteld, maar alleen op verzoek van klanten getoond.

Kleding hoeft vaak niet te matchen; integendeel, zoveel mogelijk verschillende kleuren worden gedragen. Bijvoorbeeld, als de rok rood is, kan de blouse groen zijn. Een ander aspect van de traditionele kleding van Romameisjes wordt vertegenwoordigd door haar gevlochten met zilveren munten. Jonge, ongetrouwde vrouwen dragen drie vlechten, terwijl getrouwde vrouwen twee vlechten dragen.

Mannenkleding en Accessoires

Mannen hebben geen specifieke kledingvoorschriften zoals vrouwen, maar dragen vaak breedgerande hoeden, loszittende zwarte broeken, donkere overjassen en shirts, en vesten met zilveren knopen, vooral in bepaalde Vlax Romani culturen zoals die van de Gábors. In stedelijke gebieden dragen Romamannen vaak glanzende pakken en dassen als teken van mode, status en elegantie. Ze dragen vaak gouden ringen en kettingen als sieraden. De hoed en het vest van een Romaman kunnen indicatief zijn voor zijn stam- en clanverbondenheid. Vanwege het stigma rond het onderlichaam vermijden Romamannen vaak het dragen van korte broeken.

De gewoonte van het dragen van kettingen met gouden munten (salbă) door de Roma is een van de symbolen van de etnische groep. In nomadische tijden investeerden de Roma hun geld in deze ornamenten, waardoor hun rijkdom gemakkelijker van de ene plaats naar de andere kon worden vervoerd. Aanvankelijk bestonden deze kettingen uit één enkele gouden munt, maar later werden er steeds meer toegevoegd. Tegenwoordig wordt het aantal munten in een salbă onderhandeld bij een bruiloft. Om lid te worden van een welvarende familie, moet de salbă van een meisje minstens 30 gouden munten bevatten.

De Evolutie van Tradities

Deze etnische minderheid is verdeeld in twee categorieën: de nomadische Roma en de stabiele Roma, die permanente verblijfplaatsen hebben. De nomadische etnische groep heeft hun tradities het best bewaard, terwijl de andere categorie kleding heeft overgenomen die specifiek is voor het gebied waar ze wonen.

Tradities zijn een belangrijk identiteitskenmerk voor alle mensen ter wereld. Romatradities veranderen echter voortdurend. Ze nemen elementen over van andere culturen, en dit kan leiden tot het vervagen van hun karakteristieke klederdracht na verloop van tijd. Desondanks spant de Romagemeenschap zich aanzienlijk in om hun tradities en waarden intact te houden. Hoewel de traditionele kledingcode door modernere invloeden vervaagt, blijft de kern van hun cultuur en identiteit sterk.

Veelgestelde Vragen

Wie zijn de Sinti en Roma?

De Sinti en Roma zijn twee verwante maar aparte etnische groepen met een lange geschiedenis van migratie vanuit India. Ze staan bekend om hun rijke cultuur, muziek, taal (Romani) en sterke familiebanden. De term 'Roma' wordt vaak als een overkoepelende term gebruikt voor verschillende subgroepen, waaronder de Sinti.

Wat is de Porajmos?

De Porajmos is de term die wordt gebruikt voor de genocide op de Sinti en Roma tijdens de Tweede Wereldoorlog door nazi-Duitsland en zijn bondgenoten. Het betekent 'de verslinding' in het Romani en verwijst naar de systematische vervolging, deportatie en moord op honderdduizenden Sinti en Roma.

Waarom is traditionele kleding zo belangrijk voor de Roma?

Traditionele kleding is een essentieel onderdeel van de culturele identiteit van de Roma-gemeenschap. Het drukt hun erfgoed, status, waarden en esthetiek uit. Het dient als een visueel symbool van hun uniciteit en hun verbondenheid met hun voorouders en tradities.

Waarom dragen Roma-vrouwen lange rokken?

Roma-vrouwen dragen traditioneel lange rokken die hun benen volledig bedekken. Dit heeft te maken met de culturele opvatting van 'marime', waarbij het onderlichaam als 'onrein' wordt beschouwd. Lange rokken dienen om bescheidenheid te bewaren en de culturele zuiverheidsregels te respecteren.

Welke kleuren zijn belangrijk in de Roma-kleding?

Levendige kleuren zijn kenmerkend voor Roma-kleding. Rood symboliseert liefde en kracht, geel staat voor grootheid, blauw voor water en lucht (essentiële elementen), wit voor welvaart, en paars voor mysterie. Zwart wordt traditioneel vermeden, behalve bij begrafenissen, omdat het ongeluk symboliseert.

Als je andere artikelen wilt lezen die lijken op Sinti & Roma: Identiteit en Veerkracht, kun je de categorie Mode bezoeken.