Vrouwenmode in de Gouden Eeuw: De Jaren 1660

De jaren 1660, een periode van bloei en artistieke expressie in de Nederlandse Gouden Eeuw, brachten een kenmerkende stijl voort in de vrouwenmode. Hoewel de mode zich voortdurend ontwikkelde, bleef de essentie van elegantie en een weloverwogen silhouet centraal staan. Deze periode kenmerkte zich door gelaagde kledingstukken die samen een specifiek, gewaardeerd figuur creëerden, waarbij elk onderdeel, van de meest intieme onderkleding tot de meest opvallende bovenkleding, een cruciale rol speelde in het algehele voorkomen van de vrouw.

De basis van elke outfit in de jaren 1660 was steevast de linnen chemise of onderhemd. Dit essentiële kledingstuk, direct op de huid gedragen, diende als een beschermende laag voor zowel de huid als de duurdere bovenkleding. Het absorbeerde transpiratie en huidoliën, waardoor de delicate stoffen van de jurken en jassen langer schoon bleven. Bovenop deze chemise droeg een vrouw ofwel een lijfje met baleinen, of een aparte set stays. Stays waren een soort stijf korset, dat oorspronkelijk bedoeld was om een glad oppervlak te creëren en zo het kreuken van dure textielstoffen te voorkomen. Al snel werden ze echter gewaardeerd om hun vermogen om het vrouwenlichaam te vormen naar het gewenste silhouet van die tijd. Het ging niet zozeer om het creëren van een extreem smalle taille, maar eerder om het gladstrijken en definiëren van de buste en het bovenlichaam, waardoor een elegante, conische vorm ontstond die de kledingstukken erboven perfect deed vallen.

De Onmisbare Chemise en Stays: De Fundering van het Silhouet

Een prachtig roze exemplaar van 1660s stays en een busk (een verstevigende strook die verticaal in de stays werd gestoken) is bewaard gebleven in de collectie van het Victoria & Albert Museum. Dit museum geeft een gedetailleerde uitleg over de constructie: “De stays zijn met de hand gestikt door de gewaterde zijde aan een laag linnen te naaien in lange, smalle zakjes. Dunne stroken walvisbeen worden in de zakjes gestoken om de stays hun vorm te geven. Walvisbeen is in feite geen bot, maar kraakbeen uit de mond van de baleinwalvis. Het groeit in grote platen in de mond van de walvis en dient als een soort zeef om kleine krill, de primaire voedselbron van de walvis, uit het zeewater te filteren.” Het gebruik van walvisbeen toont de inventiviteit en het vakmanschap van de kledingmakers van die tijd, die materialen uit de natuur benutten om de gewenste stijfheid en flexibiliteit te bereiken.

Een schilderij uit 1663 van Jan Steen biedt een zeldzame blik op stays op een 17e-eeuws lichaam. Deze onbekende vrouw, afgebeeld tijdens haar toilette, draagt stays onder haar losgeknoopte roze zijden jasje, dat is afgezet met wit bont. Deze outfit maakt duidelijk dat het jasje los stond van de petticoat/rok die eronder werd gedragen. De witte rand van haar chemise is net zichtbaar onder de gouden zijden petticoat. Ze is bezig haar kousen aan te trekken, die met jarretels boven de knie werden opgehouden. We zien ook haar hooggehakte muiltjes, nonchalant aan haar voeten weggegooid – nog zo’n zeldzame glimp, aangezien rokken in de jaren 1660 doorgaans tot op de grond reikten en schoeisel zelden zichtbaar was.

De Elegantie van Bovenkleding: Jassen en Bodices

Gerard ter Borch de Jongere’s schilderij Nieuwsgierigheid, van begin jaren 1660, geeft een completer beeld van de verschillende kledingstijlen die in dat decennium populair waren. De zittende vrouw draagt een blauw fluwelen jasje, afgezet met wit bont, vergelijkbaar met dat op het schilderij van Steen, maar hier is ze volledig gekleed. Tegenover haar, de vrouw in een roze lijfje, heeft roze linten die haar mouwen vastmaken, vergelijkbaar met die op de eerder besproken stays uit het Victoria & Albert Museum.

Zoals de Cunningtons uitleggen in hun Handbook of English Costume in the Seventeenth Century (1972): “Nauwsluitend en verstevigd met baleinen, werd het lijfje opnieuw lang in de taille, aflopend naar een diepe punt aan de voorkant [1650-1675], soms afgewerkt met korte flappen die over de heupen uitwaaierden (vergelijkbaar met het korset). Ze waren voornamelijk in de mode van 1660 tot 1675.” Het roze lijfje op Ter Borch’s schilderij heeft een zeer diepe punt en een zeer lage, off-the-shoulder halslijn, wat typerend was voor die tijd. Zoals Daniel Delis Hill toelicht in The History of World Costume and Fashion (2011): “Halslijnen verbreedden zich om de schouders te omcirkelen en de mouw-armgatnaad zakte naar de bovenarm. Mouwen bleven kort.” Deze ontwerpelementen benadrukten de schouders en de nek, wat bijdroeg aan de sierlijke uitstraling.

De Volheid van de Rok: Petticoats en Ondersteuning

De witte satijnen petticoat van de vrouw in Ter Borch’s schilderij, kenmerkt zich door vele “cartridge pleats” (patroonplooien) bij de natuurlijke taillelijn, om zo een zeer volle rok te creëren. Deze volheid werd verder ondersteund door een bum roll, een kussenachtige constructie die om de heupen werd gebonden, net onder de taille. Dit creëerde een breder silhouet aan de onderkant, in contrast met het strakke bovenlichaam gevormd door de stays en het lijfje. De combinatie van deze elementen resulteerde in de kenmerkende kegelvormige of klokvormige rok die zo populair was in deze periode, waarbij de nadruk lag op volume en een vloeiende beweging van de stof.

Accessoires en Fijnere Details: De Finishing Touch

Naast de hoofdkledingstukken speelden ook accessoires een rol in de complete outfit. Kousen, vaak van zijde of wol, werden gedragen en omhooggehouden door jarretels die boven de knie werden vastgemaakt. Hoewel rokken meestal vloerlengte hadden en schoeisel zelden zichtbaar was, bieden Steens muiltjes een zeldzame inkijk in de elegantie van de schoenen uit die tijd. Deze hooggehakte muiltjes waren niet alleen praktisch, maar voegden ook een element van verfijning toe aan de huiselijke setting. De zichtbare witte rand van de chemise, zoals te zien is bij de vrouw van Steen, benadrukt de gelaagdheid en de aandacht voor details, zelfs bij de onderkleding.

Overzicht van Kledingstukken uit de Jaren 1660

Veelgestelde Vragen over 17e-Eeuwse Nederlandse Vrouwenmode

Wat was de meest fundamentele onderkleding voor vrouwen in de jaren 1660?

De basis van elke outfit was de linnen chemise of onderhemd, direct op de huid gedragen.

Waarom werden stays gedragen in deze periode?

Stays werden gedragen om een glad oppervlak te creëren onder de bovenkleding en om het lichaam te vormen naar het gewenste silhouet van die tijd, met een nadruk op het definiëren van de buste en het bovenlichaam.

Waarvan werden de stays typisch gemaakt?

Stays werden vaak gemaakt van materialen zoals gewaterde zijde en linnen, verstevigd met stroken walvisbeen (kraakbeen), ingevoegd in smalle zakjes.

Hoe zag de typische halslijn van een lijfje eruit in de jaren 1660?

Halslijnen waren doorgaans breed, omcirkelden de schouders en de mouw-armgatnaad zakte naar de bovenarm, met korte mouwen.

Welke accessoires waren gebruikelijk om de outfit compleet te maken?

Veelvoorkomende accessoires waren kousen, die met jarretels boven de knie werden vastgehouden, en af en toe hooggehakte muiltjes, hoewel deze vaak verborgen waren onder vloerlange rokken.

Hoe werd de volle vorm van de rok bereikt?

De volle vorm van de rok werd bereikt door het gebruik van vele patroonplooien (cartridge pleats) bij de taillelijn van de petticoat, vaak ondersteund door een bum roll om extra volume rond de heupen te creëren.

De Nederlandse vrouwenmode van de jaren 1660 was een samenspel van functionaliteit en esthetiek, waarbij elk kledingstuk zorgvuldig werd gekozen om bij te dragen aan het algehele beeld van elegantie en status. Van de verborgen chemise en de figuurvormende stays tot de luxueuze jassen en de volumineuze petticoat ondersteund door een bum roll, getuigde elke laag van de rijke textielcultuur en de verfijnde smaak van de Gouden Eeuw. Deze kledingstukken boden niet alleen bescherming en comfort, maar waren ook een uitdrukking van identiteit en sociale positie, vastgelegd voor het nageslacht door de meesterlijke handen van kunstenaars zoals Jan Steen en Gerard ter Borch de Jongere.

Als je andere artikelen wilt lezen die lijken op Vrouwenmode in de Gouden Eeuw: De Jaren 1660, kun je de categorie Mode bezoeken.